دانشمندان اروپايى در مسئلهء مذكور ( راه حصول علم ) دو دسته هستند : عقليون و حسيون . عقليون اين دسته معتقدند كه ادراكات ذهنى بر دو قسم است : يك قسم همان‌هاست كه مستقيماً از راه يكى از حواس وارد ذهن شده است و قسم دوم آن‌هاست كه عقل از پيش خود آن‌ها را ابداع كرده است و آن‌ها فطرى و خاصيت ذاتى عقل هستند . به عقيدهء عقليون اين‌گونه تصورات هيچ مبدأ و منشئى جز خود عقل ندارد و اين تصورات قبل از هر حس و احساسى براى عقل حاصل هستند و اگر فرض كنيم كه هيچ صورت محسوسه‌اى وارد ذهن نشود ، باز ذهن از خود و پيش خود واجد اين تصورات است . دكارت ، كه سردستهء عقليون است ، پاره‌اى از مفاهيم و تصورات را از قبيل وجود و وحدت و حتى بعد ، شكل ، حركت و مدت را نام مىبرد و مىگويد : اين تصورات هيچ‌گونه استنادى به حس ندارد و فطرى و ذاتى عقل است . بعد از دكارت جماعتى از فلاسفه پيدا شدند كه اصول عقايد دكارت را با فىالجمله اختلاف پذيرفتند . به عقيدهء دكارت و ساير عقليون ، علم حقيقى كه قابل اعتماد و اطمينان است همان است كه از راه معقولات فطرى به دست آمده باشد . ما در مقدّمهء مقالهء 4 به مناسبتى گفتار دكارت و پيروانش را نقل كرديم . « 1 » كانت نيز به وجه ديگرى قائل به معانى فطرى شد و يك رشته از تصورات ديگرى را ماقبل حس و احساس خواند . به عقيدهء كانت مفهوم زمان ، مكان و آن‌چه منشعب از اين دو مفهوم است از اين قبيل است . وى جميع مفاهيم رياضى را فطرى و ماقبل حس و احساس مىداند . روى نظريهء عقليون عناصر سادهء اوليهء عقليه بر دو قسم است : قسم اول ، معقولاتى كه

--> ( 1 ) . ر . ك : تفسيرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ج 1 ، ص 179 - 180